KU-E IA KE KALO GMO: E MALAMA IA HALOA KE KUAANA
na Laiana Wong

O Haloanakalaukapalili ko kakou kuaana, a aole hiki i kekahi mau mahaoi ke kukala aku na lakou kahi ano kalo a aia a uku oe i ke kala, a laila ae ia kou hooulu ana i ia ano kalo. Eia kekahi olelo mahaoi, hiki ia lakou ke hele i kou loi me ka noi ole ana ia oe. O ia ka hana a na mea imi noii o ke kulanui o Hawaii ma Manoa. Me ka noi ole ana i na kanaka Hawaii lakou i hoohui ai i kekahi kalo Hawaii me kekahi kalo kupa o Palau, a na lakou e malama i na kuleana kanawai, ma o ka hookumu ana he patent ma luna o ia ano kalo. Pela pu me ka hana ana o na hui imi noii i na kalo G.M.O. Ma o ia hana nuku oi, hoiliili ia na ano laau like ole, a laila hou kui ia i kekahi kalo maoli i mea e hooikaika ai i ke kalo. He mea pono ole kela ano hana o ka hou ana aku i ko kakou kuaana. Pono kakou e ku-e i kela hana ooi.

Hiki iau ke ike i ka waiwai o ka hoohui ana i na lahui kalo i mea e holo pono ai ka ulu ana, a no ka hooikaika ana, a me ka hoonui ana paha i ka heluna o na oha e kupu ana ma hookahi kalo. He mea maa i ko kakou mau kupuna ka hoohui ana i na lahui kalo no na makahiki he mau kaukani. Aka aole loa i hookuleana ia na hookahi hui kanaka kekahi ano kalo. Aole i kau ia ke kumukuai e uku aku ai no ka hooulu ana. O ia ka pulakaumaka o na kanaka anunu – aohe o lakou nana i ka waiwai o Haloa he ohana no ka poe Hawaii, ike wale no lakou i ke kala e loaa mai.

O ka hoohui oewe, o ka G.M.O. hoi, he hana ia e hooikaika ai i ka ulu ana o kekahi mea kanu. Hiki i na mea kanu G.M.O. ikaika ke hoopale aku i na mai like ole, e laa ka loliloli (pocket rot), a me ka mai o ka lau (leaf blight). Penei ka hana o ka G.M.O. Hoiliili ia na oewe mai na mea like ole, o ka oewe kanaka oe, o ka ma'i oe (he AIDS paha, he ea olena – he hepatitis – paha), o ke kemika oe (he round up paha). A laila hou ia kela ano oewe i loko o na mea kanu like ole, e laa ke kulina a i ole ke kalo. Ke aa ia nei keia mau hana e kekahi hui i kapa ia o Monsanto. O ua wahi Monsanto la, he hui ka ia i kokua me ka haku ana i ke kemika o Agent Orange! Ma ke kaua o Vietnam i hoohana ia ai o Agent Orange i mea e make ai na mea kanu like ole, aka aole o na mea kanu wale no ka mea i make. Eia no ka poe koa o ia kaua, ke make nei no i ka mai kemika. A o ia ka hui like e hookumu ana i na hana G.M.O. e loaa ai ka mea ai. Hiki anei ke hilinai ia kekahi oihana kemika nana e hooulu ana i kau mea ai?

Aole i maikai na mea ai G.M.O. no ka mea aole i maopopo pono ka hopena ke ai ia kela ano mea ai. Aole i noii pono ia e ka U.S.D.A., ua hookuu wale ia i na hale kuai no ka ai ana o kakou. Aka aia a hala he iwakalua a kanakolu paha makahiki e ike ia ana ka mai o na poe, a laila e mihi ai o Amelika. I keia manawa, aole kuai ia ka mea ai G.M.O. ma Eulopa a me Iapana no ka mea maopopo ia lakou he hana keia i makaukau ole no ka haawi ana i na poe kanaka.

Ua akamai ko kakou mau kupuna i ka mahiai ana i ke kalo. Aole i pono ka hookomo ana i na oewe like ole i mea e ikaika ai ke kalo. Ke ike ia ka pilikia o kekahi ano kalo, maopopo ia lakou e aho paha ka hooulu ana i kekahi ano kalo e ae ma laila. Aka ua lawa ko lakou akamai – aole i pono ka hou ana i na oewe i kokua no ke kalo.

I ka la elua o Malaki, ua akoakoa he 600 a oi paha kanaka aloha aina ma Bachman Hall e hoike aku i ko lakou manao ku-e i ko ke kula nui o Hawaii hookuleana ana i ko kakou kuaana o Haloa ke kalo. Ua alakai ia ka hui e Anakala Walter Ritte a me kona ohana no Molokai mai. Ua hele mai lakou no hookahi pule i mea e hoike ai i na haumana o ke kula nui o Hawaii ma Manoa, a me na kula kiekie o Halau Ku Mana, Halau Lokahi, a me ke kula o Kamakau, i  ke koikoi o keia hihia, a no ka hoike pu ana mai i ko lakou manao e pili ana i ko kakou pilina me Haloa.

Ua holo pono ka akoakoa ana ma ka Hale o Bachman, aka aole i hoea mai o Pelekikena McClain a ua paa i ka laka ia na puka ma ka hale o Bachman. Aue! Hohe wale ka mea hewa! (Olelo Noeau #1021) Ua hula a oli na kula kiekie ekolu a ua hoiliili ia na pohaku o ia mala no ke kukulu ana i ahu hou ma mua pono o na puka o ka Hale o Bachman, nana e hoike i ko kakou ku-e ana i ka hana hehi kapu o ke kula nui.

Pono kakou na haumana e ku-e i keia ano hana o ke kula nui, a e hoike aku i ko kakou mau manao i keia kula. Aole o keia ka manawa hope loa o ko kakou hakaka ana no laila mai ku a nana wale i keia pilikia. Mai no a hoopili aku i ko Kukii. He mea nui keia no ka poe Aloha Aina a pau. O Haloa ko kakou kuaana. He aha kou hana ina hoino ia kou ohana kanaka? E hakaka pu kakou a pau, a e hooki i keia ano hana. 

© 2006 Laiana Wong

Na kiai kalo o ka halawai.