ALU HOU MAI NA ILIILI O HALOA

Malia paha ua ike maka ia ma ka mala o ka hale o Bachman he pa malele o ka iliili, ka mea nana i hoonaninani aku i ka hale o ka Pelekikena o ke kula nui nei. Ina paha oe e imi aku i ua lahui pohaku i keia mau la, aole ana ia ka mea like e loaa ai ia oe. He aha ka mea e loaa ana? Koe aku ia.

I ka halawai aloha aina o ka la elua o Malaki, ua ike ia na ano like ole o ke ku-e ana i ka hewa. Wahi a Leilani Basham i kakau ai ma kana pepa lae oo: "He kini a he lehulehu na ano o ka hana ku-e o kanaka… I kahi manawa, he hakaka ka hana ku-e. Aka, aole he hakaka wale no." (He Puke Mele Lahui, 15-17) O ke ku ana me na hoailona ku-e, o ka hoike ana i kou manao i ka Aha Olelo a me ka Aha Kenekoa, o ke kupaa ana i ka loina Hawaii – he mau hana no ia e ku-e aku ai na Kanaka Maoli i na poino like ole e hekau mai ana ma luna o kakou.

Ma ia la no i ike ia ai ke kukala ana mai a Anakala Walter Ritte, Lilikala Kameeleihiwa, a me Victoria Holt-Takamine. O ke oli a me ka hula ana ka hookupu kuokoa na Halau Ku Mana, Halau Lokahi, a me ke kula o Kamakau. Ma o ka noho lokahi ana i hoike aku ai ka lehulehu i ko makou manao ku-e GMO a paa loa ka hale o Bachman.

A laila, ku maila o Hinaleimoana Wong, me ke kuhikuhi ana aku i na pohaku aa a me na iliili e waiho la ma ka mala o ka Pelekikena, he mea "hoonaninani" wale no. E ka makamaka heluhelu, maopopo ia kaua ke ano oiaio o na pohaku o neia aina, aole anei? He mea kupaianaha maoli no! Wahi a kupuna aia ma Koloa he mau iliili hanau, me he kanaka la ka hanau ana i iliili keiki. (Olelo Noeau #1404) Hoohalikelike ia na kupa o Kohala me na pohaku unu paa o laila – aohe mea nana e hoonee wale aku. (ON #1815) Kapa ia o na mamo a Papa a me Wakea na "iliili o Haloa." (ON #1227) A o ka "pukoa kani aina" ke koa lua ole o ka ikaika, ka mea hoi e lanakila ma luna o kona mau hoa paio a pau. (ON #2732)

Aka nae, o ka pohaku keu a ke kaulana, o ia paha ka mea i mele ia he "ai kamahao" na kakou, na ka poe aloha aina. Ma mua aku o ko Prendergast wahine haku ana i ke Mele Aipohaku, kapa ia o Pele "ka wahine ai pohaku." (ON 1641) He aha kahi hopena o kona ai ana i na pohaku o ka mokupuni? Pela o ia e hoonui ai i ka moku, i mea hoi e lako ai ko kakou aupuni i ka aina a me ka mana, i loaa hoi he kahua ikaika i ka lahui kanaka maoli. Eia la na aipohaku o ke au hou, ua like ka pahuhopu.

No laila, i ko Hina ku ana ae i mua o makou me ka olelo ana mai ua lilo ia mau pohaku i mea hoonaninani wale no, he manao no ia i minamina ai ke anaina. O kona kahea akula no ia i na haumana ana, i na mana o Halau Lokahi, e hoihoi aku i ka pohaku kamahao o ka aina i ka lima o ke kupa oiwi. Pakakahi ia aku i na kanaka e kupaa ana i laila.

Lawe pu ia aku na iliili, he hoa pohaku ko na kanaka pakahi, i paa ihola kela manao aipohaku i kela me keia aloha aina. Na kakou keia aina e ai; na kakou keia mau pohaku e malama. Ua hala paha keia manao i kekahi poe o ke kunana ana o laila. Manao paha lakou he hana aihue wale keia. A hilinai ia paha ka olelo a Lilikala he kiahoomanao ia e waiho la no ka maopopo ana ia McClain he hewa kana. O ia paha kekahi manao, aka o ia manao ka i'a i loaa koke ia i ka welelau lima. Na Hina i hoike mai i ke kumu mole paa o ia hana – no kakou wale no keia kuleana, aole no ka ohana o Kahilikolo. No laila o ia i hapai ai i kona leo paipai: "Mai noho a makau i ke kaili hou ana i keia kuleana i ili mai i o kakou pulapula!"

Aia a loaa he iliili i kela me keia kanaka o ka halawai, a laila na Anakala Walter Ritte i alakai i ke kukulu ana i ahu hou ma ua mala la. A pau na iliili i ka hoahu ia, pau pu ko lakou kulana he mea hoonaninani. Hoihoi ia no ka mana i na iliili o Haloa.

No laila, e o'u mau hoa kupaa ma hope o ka aina. Ina ua luhi paha ka maka a ano e paha ka naau i ka heluhelu ana i na hua ikaika o luna, e kala mai. A ina aole pela, eia ka'u olelo panina ia oukou. E malama pono ia na iliili a oukou. O ia ka ili, o oe no ke alii. A o kahi ahu o Haloa e ku mai ana i ka pa hale o ke kolea, e malama pu ia e kakou. Oiai ua hoahu ia a paa me kona kuleana hou, e malama hoi kakou iaia i ole e waiho wale ia. Ua paepae hou ia ka pohaku – e paa ke kahua hou.

© 2006 Kauahaao