HE WAHI PULAMA IA O AHU O LAKA?
na Keoni Chang-Purdy

Aloha mai e na mamo o ka olelo makuahine, na kiai o na mea makamae. Paakiki paha ka malama ana i na kupuna aka na kakou ke kuleana e hoola i ka ike no ko kakou lei poina ole. Hooheno ia na mea like ole e laa ka aina, na mele, na moolelo a pela aku. E malama kakou i ua mau makamae nei i ole e nalowale ia mau mea. Ina ua lilo kahi mea mai ka wa o na kupuna i mea e ia kakou, e hoomaopopo mau kakou i na moolelo i pili i ia mea.

Loaa no he mau wahi i hoololi ia ma Hawaii nei. O ka mea nui, maopopo ia kakou na moolelo no ia mau wahi. Pela e malama ia ai. Eia kekahi mau laana i kamaaina ia kakou:

O Haleakala kahi o Maui i hoohei ai i ka la a he aina kapu ia, aka i keia au aia he mau ohe nana ma Haleakala i mea e nana ai i ka lani. O Waikiki kahi a Kamehameha i pae ai i mea e loaa ai ka mokupuni o Oahu. Ua momona ka aina, ike ia na loi he nui, a ua noho no hoi o Kahekili ma anei. I keia la nae, uhi ia ka aina i ke kimeki no ka hookipa ana i na malihini. O Kahoolawe kekahi, he aina kapu ia i laa no Kanaloa, o ia no hoi ka aina i luku ia e na poka pahu o Amelika. O Ahu o Laka kekahi wahi e ae e loli ana.

Nui ino na kanaka o ka hele ana i ke Ahu o Laka i keia mau la. Hui pu na ohana i ke Ahu o Laka i mea e hoonanea ai, aka, aole paha i maopopo ia lakou, hele akula lakou i kekahi wahi kapu ma muli paha o ke kapa hou ana i ia puuone, o ia hoi o The Sandbar. O ia ka inoa pinepine no ia puuone i ke au nei. I ke kai make, puka mai ka puuone mai ke kai, a o ka hapa nui o ka manawa, aia ka puuone ma lalo o ka ilikai, aka mau no ke ku ana o kanaka. Lai ke kai i ua puuone nei no laila, maikai ka noho ana. He mea mau ia lakou ka nanea ana o ka launa pu oe, o ka pu paakai oe, o ka inu oe, o ka auau kai oe, a ia mea aku. I kekahi manawa, hele na kanaka he nui no ka paina ana, me he la e nanea ana lakou i ka aha  mele, a puoho ka malie o ua wahi kapu nei. O ka mea oi loa o ka haumia, waiho ia ke kukae o kanaka i ke Ahu o Laka ke loaa mai i ka puu kio!
 Wahi a Charles Memminger i kakau ai ma ka Hoku Buletina i ka la 9 o Pepeluali o ka makahiki nei, he wahi koikoi ka puuone ma muli o ka maluhia a me ka nani wale no. O ka inu ana, he pilikia ole ia, o ka mea nui ka nanea ana o na ohana. 

Ua kamaaina anei ia kanaka i na moolelo no Ahu o Laka? Wahi a kai kakau ia ma ka Nupepa Kuokoa Home Rula i ka makahiki 1908, he puuone o Ahu o Laka ma kai o Heeia. I ka hoea ana mai o Pele i keia mau mokupuni, lawe maila ka Wahine Ahi o Kilauea i kana mau keiki, ia Menehune laua o Laka. O Menehune ka mole kumu o ka lahui menehune i Hawaii nei. O Laka ke kaikuaana o Menehune, o ia ka mole kumu o ka hula i Hawaii nei. I ka lakou hoea ana mai i Oahu, noi akula o Laka ia Pele e noho o ia i Oahu a o ka ae maila no ia o Pele. Hele maila o Laka i Koolaupoko a noho ma luna o ka mokupuni ma waho aku o Heeia Kea, kai kapa ia o Ahu o Laka.

Nui na mana o ka moolelo no Laka ma ia puuone. Aia kekahi pa hula ma ka puuone i hoolaa ia no ke akua hula o Laka. I ka papa ana aole e hula, hele maila ka poe hula i laila i mea e hoomau ai i ka hula ana.  Ma kekahi moolelo, he alii o Laka mai Maui, a o ia kai noho aupuni ma Koolaupoko a ua make o ia i ia puuone.

Nui na mea a kakou e hoomaopopo ai e pili ana i ua puuone nei, aka, nui no hoi na mea i maopopo ole ia kakou.  Kaumaha loa ka poina ana i ka waiwai o ka aina, aka, hiki ia kakou ke imi hou i na moolelo a ike ia na mea i pulama ia e ko kakou mau kupuna.

© 2006 Keoni Chang-Purdy