HE KAHU AKUA O KA WA I HALA
na Keoni Chang-Purdy

Aloha mai e na kanaka olelo Hawaii mai ka la hiki a ka la kau, mai ka hookui a ka halawai! Eia hou kakou ma ke kula! Hauoli au i ka ike hou ana a me ka launa pu ana me oukou! E hoomakaukau no hoi kakou a pau no ke ao ana aku, ke ao ana mai hoi i ka ike o na kupuna, mai hu a puaa aka e heluhelu pono i ke kaao o Kapoi a me kekahi mau manao no na akua.

Ua hoola no ke Akua ia kakou i keia au a holoi maila i ko kakou lawehala ana a me na pilikia kekahi? Pela no paha ma muli o ka hilinai ana i ke Akua, aka, he aha ke kumu o ko ke Akua malama ana i kekahi mau kanaka, a pehea e malama ai? He aha ka okoa ma waena o na akua o ka wa kahiko a me ke Akua mana loa o keia au? Ma ke kaao pokole o Kapoi, hiki ke ike ia kekahi pilina ma waena o ke kanaka a me ke akua, a me na mea kupanaha i hana ia e ke akua. Ua hoopuka mua ia ke kaao no Kapoi i ka la 22 o ka mahina o Iulai ma ka makahiki 1865, aia ma Ka Nupepa Kuokoa, a penei ka olelo o ia moolelo:

He kanaka o Kapoi no ka aina i Kahehuna i Honolulu. I ka hele ana o Kapoi i ka uhuki pili i Kewalo, maluna aku o Pauoa, loaa iho la iaia kekahi mau hua pueo, a hoi mai la ia. A hiki i ke ahiahi, hoomakaukau iho la oia e pulehu. Kau ana ka pueo ma ka puka o ka pa o ka hale, a kahea mai la ka pueo, "E Kapoi — e; ho mai au hua," Ninau aku la o Kapoi; "Ehia hua ?" "E hua hiku." Olelo aku la o Kapoi; "E pulehu ana au i keia mau hua i ia na'u." Olelo mai la ka pueo; "E Kapoi — e homai au hua;" "E pulehu ana au i keia mau hua;" Olelo aku la ka pueo; "Aloha ole oe e Kapoi i ka haawi ole mai i o'u mau hua."  Olelo aku la o Kapoi. "E kii mai i ko hua." O keia ka lilo ana o ka pueo i akua no Kapoi.

Kauoha mai la ka pueo ia Kapoi e hana i Heiau; a e kukulu i kuahu a i lele, a o ka inoa o kahi e kukulu ai o Manua.

Kukulu iho la o Kapoi i ka Heiau a paa. A kau iho la i ka mohai a me ka maia iluna o ka lele, a kapu iho la, a noa ae la.

Kukui aku la, a lohe ke Alii o Kaku[h]ihewa, e noho ana i Waikiki, me ka olelo ia aku, ua kapu mai nei kekahi kanaka i ka Heiau o kona akua, a ua noa; He kanawai kapu, ina e kukulu kekahi Alii a kanaka paha i ka Heiau, a kapu e mamua, a noa, aole nae i noa ke kapu Heiau a ke Alii Aimoku; alaila he kipi ia, a hookahi ona hope o ka make. Nolaila, kii ia mai la o Kapoi, he lawehala, a alakai ia i Waikiki i ka Heiau o Kupalaha.

Ia la no, kii ia ka pueo o Hawaii, o Lanai, o Maui, o Molokai, a akoakoa i Kalapueo. O na pueo o Koolau, o Kahikiku, a akoakoa i Kanoniakapueo. O ka pueo o Kauai, o Niihau, o ke komohana, a akoakoa i Pueohulunui.

I ka la i o Kane ka hoouka ana o ke kaua. No ka mea, oia ka la e make ai o Kapoi; a e kau ai iluna o ka lele.

I ka wanaao ka hoomaka ana o ke kaua, i ka puka ana mai o ka la: Ua uhi paapuia kona malamalama; lele mai la ka pueo a wawalu i ka maka, i ka ihu o kanaka; a lanakila ka pueo maluna o kanaka: A o ka hanalepo o ka pueo, ua paumaele na kanaka. Ua kapaia kela wahi o Kukaeunahiokapueo. Ua olelo aku o Kaku[h]ihewa ia Kapoi; he akua mana kou, a o kou akua ka oiaio.

Nolaila, ua hoola ia o Kapoi; a ua hoomanaia ka pueo i akua. Oia hoi o Kukauakahi.

O ke kaua ka hopena o ke kii ana o Kakuhihewa ia Kapoi a mai ia la mai, ua maopopo ia Kakuhihewa ka mana o Kukauakahi a mahalo ia o Kukauakahi. He mana ko Kukauakahi a maopopo ia Kapoi, ina hoomana o ia i ke akua, e malama no hoi ke akua ia ia.  No laila, ke hele mai kahi mea poino, maopopo ia Kapoi, na ke akua e malama ia ia. O ia no ke kuleana o Kapoi a me ke kuleana o ke akua.

I ka iho ana o ka pilikia ia Kapoi, o ko Kukauakahi kokua akula no ia ma muli o ka Kapoi i hana ai e hooko i ke koi ana o Kukauakahi, o ia hoi ka hoihoi ana i na hua, ke kukulu ana i ka heiau o Manua, ka mohai ana, a me ka hoomana ana ia Kukauakahi. Ua hooko o Kapoi i kela mau koi a ke akua i mea e ola ai o ia i ka mana o ke akua. 

Pela hoi ke ano o ke kuleana me ke kula –  ina aole ko ka hana, e piholo ana no ka haumana. Ma kahakai kekahi, ina moloa kekahi, aole eleu i ka heenalu ana, aole nui ka lealea! Nui na kanaka e aloha ana i ke Akua, a o wau kekahi, aka aole kakou a pau e malama mau ana i ka pilina me ke Akua, aole anei? Nou iho, aole au hele mau i ka hale pule, haki au i ko ke Akua mau kanawai i kekahi manawa, aole au pule i kela me keia la, aole au heluhelu i ka Baibala, he wahi kanaka oluolu ole au i kekahi manawa, aka he Hawaii kalikiano hoi au. No laila, ina aole au malama i ke Akua, o ka make wale no kou hopena. He mea nonenone no ia.

Wahi a ka Baibala, ua make o Iesu i mea e hoola ai i na kanaka a pau ma hope o ka make ana. E holoi ke Akua a nalo ko kakou lawehala ana a e halawai pu no hoi kakou i ke Akua ma ka lani. O kakou na keiki a o ke Akua ka makua, a e hoi ana no na keiki i ke alo o ka makua ina hahai kakou i kona olelo kupono. Pono na kanaka e noho me ka pono a e hahai i ka Baibala i mea e haawi ia mai ai ke ola mau loa e ke Akua. Ua maopopo i na kupuna ke koikoi o ka pilina ma waena o ke kanaka a me na akua, o ia ke kumu o ka malama ana o na kupuna i na akua, e laa na aumakua, na akua, na kupua, a me na hoailona

kekahi. A i keia la mau no ka malama ana i ua mau akua nei a me ke Akua mana loa no hoi. No laila he mea koikoi loa na moolelo o na kupuna i ka hoike ana mai i keia ike.

Nui ka ike i hoopaa ia i ka naau o ka poe Hawaii: o na inoa aina oe, o ka loina lawaia oe, o ka holowaa oe, o ka hoomakaukau ai oe, a pela aku. Malama ia ua mau mea nei i loko o na kaao, na mookuauhau, na moolelo, na hula a me ia mea aku ia mea aku o ka loina oiwi. He mana a he mau manao ko laila, no laila, ke heluhelu kakou i na moolelo, malama kakou i na kupuna o kakou a e mau ana ka ike o keia lahui aloha.

© 2006 Keoni Chang-Purdy