"AIPOHAKU!" WAHI A KE ALOHA AINA
na Kauahaao

Ma ka la 26 o Ianuali nei i hui ai ka aha kuka o na Hawaii a o na iwi kupuna kahi kalo paa i naunau ia e ka poe o laila. Ma lalo o ka malu o ka ua Tuahine, ua pili maila kekahi mau lehua o ka aina aloha, o Jon Osorio, Vicky Holt-Takamine, Andre Perez, Keoni Kuoha, a me Kawika Tengan, a o Halealoha Ayau ke koki lehua. Ma muli o ke komo ana mai o na kanaka like ole i ia hana o ka hoomoe pono ana i na iwi kupuna, ua ulu a hewahewa ka hihia o ka manao o kanaka e pili ana i na makamae huna o Kawaihae. I ka wa o Kamehameha ma, aole paha o keia kahi mea i hele a laha loa i ka waha o kanaka, a malia paha ke kuhi ia nei no keia kuka ana he mea e kaulai ai i na iwi i ka la. Eia nae ka i ana mai o Halealoha Ayau ma ka hui ana o ia aha: "If one good thing comes out of this, it will be that we are discussing the issues." E kolo ana no ka laau hihi, aohe ona ku wale, a i ko Halealoha manao o ka "puka" ana i keia hihia, o ia no ke hoike i ka makaukau o keia lahui aloha no ka holomua ana i na pilikia ana e mahui ai. Me ia manao au e waiho i kekahi mau manao i hapai ia ma ka aha kuka o kela pule aku nei.

He la ia i noho ia e na aumakua a me na kupuna – na Tuahine laua o Kahaukani i hoike i ka naue ana mai o na oiwi e hiikua ia. Pela pu na manao o ka poe hai olelo, ua kau no i na kupuna. Hoopuka kahi hai olelo, o Andre Perez, i kekahi manao i lohe ia ma na olelo o kona poe hoa kukala manao, a penei no. Aole i pili loa keia hihia i na iwi koko, i na kanaka ola o keia au. Aohe ona nana i ka hukihuki o na hui like ole, aohe ona nana i ke kaili ana o hai i keia kuleana malama iwi. Aka, na na kupuna i koho e i ka hana e pono ai ia mau iwi a me na mea i moe pu ma na ana – o ko kakou wale no ka hahai ana i ia koho. Ae like kekahi manao o Jon Osorio, ka mea nana i olelo, "The other issues, such as who should be involved [in the decision-making process] pale next to the real issue," o ia no ke kanu hou ana i na iwi. Anoai paha aole hiki ke kapae ia ke koho ana i hui nona ke kuleana e malama i na iwi, aka e akahele kakou o lilo auanei ia i pulakaumaka no kakou, e po ai ka maka i ka ike ole i ka pahuhopu.

He mea koikoi nae ke kukakamailio ana e pili ana i na mea e ae e nonenone ai, a o kekahi ka hoopaahao ana ia Halealoha Ayau ma muli o kona hoike ole ana i kahi e waiho ai na iwi o Kawaihae. Wahi ana i olelo mai ai, aole o keia he mea e pale aku ai na maka o Ezra wale no, aka hoopai ia o ia "for not telling the judge something I wouldn't tell anyone." No laila, i ka mahaoi ana mai a Ezra i kahi huna, o ko Halealoha pane akula no ia, "Aipohaku." Ke ike ia keia kane oiwi, aole o kana mai kona haahaa a me ka oluolu, aka he mea e hoi kona kupaa ikaika ana i kona manao he pono. O kana hana kipi, he hana ia i koikoi ia e ka loina Hawaii i ao ia iaia, a he mea hoi ia e malama ia e na kanawai o Amelika, ka mea nana e ae i ke koho ana o na kanaka pakahi i ke ano o kona hoomana ana. O ia no ka olelo e kukala ia e ko Amelika, a eia no o Halealoha ke hoopai ia nei no ia mea like no.

I mea e komo ai ka ike o na oiwi i hala, hoike maila o Kawika Tengan i ka Samuel Kamakau manao i kakau ai. Wahi ana, he hoailona ke ano o ka moe ana o na iwi, he mea ia e kuhi ai i ka pono a me ka hemahema paha o kanaka. Aia a hoomoe pono ia na iwi, a laila e kipa mai ai o Makanikeoe.

Ina pela, na ke kupapaula ana o na iwi e hue ai i na hewa e hooponopono ai. Ma o keia hue ana i na iwi, ua puka mai no ka mea hilahila o Forbes ma – he aihue kana, a he aha la hoi ka panai i loaa ai ia ia? He eha haneli kanahikukumaono kala! Ma muli o ia kau ana i kumu kuai e lilo ai na mea kapu o keia lahui i mea e kuai wale ia, eia no ka poe kalepa ke hoahu nei i ke kala i loaa ma muli o ia ano kuai. Pela e pau ai ka aina i ke kaili ia. Pau ke kapu o na kii Hawaii i ke kuai ia ma WalMart a me na hale kuai ABC. Pau na mele kahiko i ka oki a tuko ia e na hanauna hou.

Eia hou kekahi manao o Vicky Holt-Takamine. Na na kupuna i hoomoe i na iwi i na aina laula o Hawaii nei, i mea e kapu ai ke kulaiwi, i mea hoi e pale aku ai i ka mea nana e hao aku i ia aina. Na kakou hoi e hooholo i ia mana no ke kiai maoli ana i ko kakou one hanau. Mea mai o Halealoha, ina he manao ko kakou e kokua aku ia ia a me ka Hui Malama, eia ka mea e pono ai: "Know your genealogy; know where your kupuna are buried, and make sure their graves are protected."

Nui no hoi ko makou mahalo i ke kanaka nana i hoonoho i keia aha, o ia hoi o Kukini Suwa, he haumana o Kawaihuelani laua me Kamakakuokalani. Wahi a ia la, he mea keia e holomua ai ka ike o na haumana o ke kulanui nei no keia hihia. Ua ko no ka pahuhopu, a e ola ana no na iwi.

© 2006 Kauahaao

Dr. Jon Osorio Pule no ke Ea

Edward Halealoha Ayau

Kawika Tengan me Kukini Suwa.