Ka Ulu Hoi 11.3

Mamuli o ka eleu a me ka mikiala o na kupuna ma ka olelo Oiwi i ke au kahiko, ua paa a paa pono ka ike Hawaii i ko lakou naau, a ua loaa ka umeke kaeo i ke aupuni Oiwi. I pomaikai ka lahui Hawaii i ka umeke kaeo, i malamaia hoi ia umeke piha e ka olelo Oiwi. Aka, i ka hoea ana o na manu kolea i ko kakou one hanau, o ka aihue aku la no ia o ia mau manu i ka leo maoli o ko kakou mau kupuna leo maoli. Ua kiki a hoopukaia ka umeke, hele a kaele, a ua pau no hoi ka pono a me ka waiwai o ka lahui i ka hakahaka. E na kanaka Oiwi, he kuleana ko kakou. O kakou no hoi ka mea nana e pani i keia hakahaka ma o ka hoomau ana i ka olelo Oiwi i mea e loaa hou ai ka pomaikai a me ka holomua i ko kakou lahui Oiwi. Eia nae, e makaala a akahele i kou kapuai, he mau mea e pono ai na kanaka mamua o keia huakai hanohano.

Ua hoea kou mea kakau i mua o ko kakou wahi manaleo, a ua kukakuka no maua e pili ana i na mea e pono ai kanaka Oiwi ma keia au. Ua hai au i kou mau manao ia Anake, a ua aelike no keia wahi kupuna. Nou iho, aole hiki i na Kanaka ke hoopaa pono i na mea Oiwi, ke kuanaike Hawaii, no ka mea aole i aapo maoli ka hapanui o kakou i ka olelo Oiwi. Aole maopopo i na Kanaka aia ka waiwai palena ole o ka lahui Oiwi i ka olelo Oiwi, eia hou, aia ka ike kupono o ko kakou mau kupuna i ko kakou olelo makuahine. I keia au, ke pono olelo nei kekahi mau kanaka i ka olelo makuahine ma ke ano he mea hana keaka. Puhikole ka upena! No ka mea ia lakou e olelo ana, he kani wale no ia a ka waha, aole no he manao kupono i hanai maoli ia mai loko mai o ko lakou ala naau. Hiki ia lakou ke hoopuka i ka olelo Oiwi, aka ke noonoo wale nei lakou i ka olelo haole i ko lakou poo a unuhi wale ma ka waha. Aohe he kupono kela, no ka mea aole i like me ka olelo ana a ko kakou mau kupuna i ke au i hala. E maopopo mua ke kaona o na hua olelo i mea e ikeia ia mea he olelo Oiwi. Aole wale no kou olelo Oiwi he mau huaolelo e unihiia ma kou poo, aka, he pili wehena ole i ke ano o ka naau o ke kanaka Oiwi a me kona ike ana o kona kuanaike. Aole no ka huaolelo o "Aina" he papa wale no o ka honua ( "Aina = "land"), i ke kuanaike o ke kanaka Oiwi o ka "Aina" ko kakou kupuna e haawi ai ia kakou i ke ola ( "Aina" = "ai + na" = "one that feeds"). Nolaila, e olelo oe me ka moakaka i na manao Oiwi ma waenakonu o na hua olelo, mai uwa wale i ka olelo makuahine me he mea la he manu kolea no hoi oe.

Mahope iho o ko maua kukakuka ana, ua hoea mai kekahi mau haumana e ae i ka lumi manaleo, a ua holomua ko makou kumuhana. I ke au o ka manawa, ua kamailio makou e pili ana i na kula kaiapuni Oiwi ma na mokupuni. Wahi a na poe kamaaina ia Oahu, he elima paha kula kaiapuni ma ka mokupuni. I ko'u wa kamalii, hookahi wale no kula kaiapuni ma ka hikina o ka moku o Keawe, o Ke Kula Kaiapuni o Keaukaha, a oia ke kula au a me ko'u mau kaikuaana i hele ai. I ko makou ike, he mea pomaikai no na kula kaiapuni, aka he mea kaumaha no hoi ka helu liilii o na kula kaiapuni ma na mokupuni. Pono e loaa na kula kaiapuni he nui i mea e loaa ai na hoa olelo he nui, i ola ka olelo. Paakiki ka hoomau ana i ka olelo Oiwi ina aohe kanaka e kamailio pu me oe. Wahi a Anake, pono na kula apau e olelo ma ka olelo Oiwi Hawaii, a hiki ke olelo haole ma kou home. He mea nui loa no hoi keia manao a kakou e noonoo iho la ma keia hope aku. Ina i loaa ka olelo Oiwi i na kula apau, ina ua ulu ae la ka ike Hawaii, lako a ikaika no ka lahui.

Ua hai au ia Anake i kekahi moolelo mai ko'u wa kamalii ma ke kula kaiapuni. I ko'u wa kamalii, i mea e paa loa ai ka olelo Oiwi iau a me ko'u mau hoa papa, ua kauoha ke kumu ia makou ina olelo kekahi haumana i hookahi huaolelo haole ma loko o ka papa, e kakau oia i pepa loihi loa e wehewehe ana i ke kumu o kou olelo ana i ka olelo haole. Halia mau no wau i ia au kamalii me ke aloha a me ka aka. I keia au, makau kekahi mau poe i ka waiho ana i ka olelo haole no ka olelo Oiwi, no ka mea manao lakou e lilo ana lakou i kanaka hupo. Aka aole pela ka hopena, hiki ke hoomau i ka olelo haole a me ka olelo Oiwi. Eia nae, o ka olelo Oiwi ka olelo mua, no ka mea, oia no ka kakou olelo ponoi. Aole kakou he wahi pelekania aiole he Kepani, he mau kanaka kaulana no hoi kakou o keia aina aloha, he mau kanaka Oiwi kakou. O ka olelo Oiwi ka pono.

Wahi a ka noeau o na kupuna, "I ka olelo no ke ola, a i ka olelo no ka make." E ka mea heluhelu, mai hana hewa i ka lalau: o ka ke kani wale a waha ka make, a o ka olelo maoli o ka naau ke ola. E ku me ka haaheo no kau olelo makuahine, i ole e nalohia ka ike o ko kakou wahi kupuna. E kupaa kakou mahope o na kupuna, a e hoao e pili a hooponopono i ia umeke i hoopukaia. E huliamahi no kakou me ka naau hookahi i mea e loaa hou ai kaumeke kaeo i ko kakou lahui Hawaii. Mai makau i ka eheu o ke kolea, i pua kaulana no oe o keia aina kapu!